پیامبر اکرم (صلی الله) فرمود: برای شهادت حسین علیه السلام، حرارت و گرمایی در دل های مومنان است که هرگز سرد و خاموش نمی شود.

اثرات فیزیکی و بیولوژیکی برداشت شن و ماسه از بستر رودخانه ها

توسط اکرم احمدی (دیدگاه‌ها: 0)

یک‌شنبه ۱۹ شهریور ۱۳۹۱

 

رودخانه ها شاخص زیستگاههای لوتیک یا آبهای روان هستند که در مقابل آبهای ساکن یا لنتیک نظیر دریاچه ها و آبگیر قرار دارند. با وجود وابستگیهایی که هر دو محیط زیست آبی با یکدیگر دارند از نظر خصوصیات زیستگاهی و عملکرد بشدت از یکدیگر متمایزند.رودخانه ها نسبت به دریاچه ها کمتر توانسته اند ارزشهای زیستگاهی خود را به اثبات رسانده و از نظر حفاظت جایگاه مطمئنی برای خود بدست بیاورند.

برداشت رسوبات آبرفتی از بستر رودخانه ها موجب تغییرات مورفودینامیکی می شود.این تغییرات محدود به محل استخراج و برداشت نیست بلکه کیلومترها بالاتر و پایین تر از آن ظاهر می شود .کاهش یا ناپایداری لایه زیرین بستر ، داخل شدن ذرات ریز در محیط آبی که همراه با بروز فرسایش اضافی است از جمله این تغییرات هستند.

بروز تغییرات در محیط زیست سبب دگرگونی ترکیب وتعادل جمعیت زیستمندان آبزی شده و در نتیجه باروری و کارکرد های اکوسیستم را تغییر می دهد. بهره برداری از شن و ماسه مثل تخلیه هر پسابی ، نوعی آلودگی به شمار می رود.

بهره برداری بی  رویه از مواد رسوبی بستر رودخانه ها سطح اثرات زیانبار آلودگی های مکانیکی را افزایش می دهد. این آلودگی به تغییرات فاکتورهای مورفودینامیکی معینی وابسته است . اثرات بیولوژیکی بهره برداری از شن و ماسه اغلب کمتر از حد واقعی خود برآورد شده است ،زیرا پیامدهای اختلالات حاصل از برداشت شن و ماسه تنها به فاکتورهای شیمیایی محدود شده است . در حالی که به اندازه صدمات حاصل از تخلیه برخی از پساب ها و مرگ و میر توده ای و فراگیر جمعیت ماهیان چشمگیر نیست.

برخی از پژوهشگران نشان داده اند که تنوع و عدم تجانس لایه های  زیرین بستر ، عمق و سرعت جریان آب ، به اندازه کیفیت آب ، در کمیت و کیفیت جمعیت آبزیان موثرند.به عبارتی کیفیت آب ، زیستگاه و جمعیت ماهیان با یکدیگر ارتباطی تنگاتنگ دارند و هر یک از این عناصر با عنصر دیگر ارتباط متقابل داشته و در توان محیط زیست رودخانه نقش تعیین کننده دارند.

میزان  مواد برداشت شده در محل استخراج معمولا بسیار زیادتر از مقداری است که رودخانه قادر به رسوبگذاری و ترمیم ذخیره شن و ماسه بستر خود می باشد. از این رو کاهش در ذخیره و موجودی شن و ماسه در اثر بهره برداری بی رویه منجر به پایین افتادن بستر رودخانه و خط داغ آب می شود. خط داغ آب با افزایش نسبت بین حجم استخراج شن و ماسه و رسوبگذاری افزایش پیدا می کند.و به عبارت دیگر بیشتر پایینتر می افتد. در بیشتر موارد محل برداشت شن و ماسه در اثر حفاری و گودبرداری با گذشت زمان بزرگتر می شود و در نتیجه مسیر آب بیش از حد بزرگتر می شود.

پایین افتادن داغ آب در محل برداشت شن و ماسه باعث افزایش شیب و بنابراین افزایش متوسط جریان آب در بالادست رودخانه شده و به همین دلیل ظرفیت حمل آب بیشتر می شود.متعاقبا فرسایش افزایش یافته منجر به عمیق تر شدن ، گسستگی و ناپایداری بستر و کناره های رودخانه میشود.

اختلال در تعادل بیولوژیکی رودخانه در اثر برداشت شن و ماسه از بستر آن دارای دو اثر بنیادی است.  تغییر در الگوی جریان طبیعی آب ، در نتیجه تغییر و دگرگونی در مقطع طولی و عرضی رودخانه به دلیل عمیق سازی بستر و تشدید فرسایش. و افزایش بار آلودگی با مواد رسوبی معلق در نتیجه تخلیه آب مورد استفاده در شستشوی شن و ماسه .

آبی که مملو از ذرات رسوبی است بتدریج تمام عرض رودخانه را فرا می گیرد .این پخش شدن به میزان جریان و تلاطم آن بستگی دارد. ذرات کوچکتر تحت تاثیر پدیده رسوبگذاری قرار نمی گیرند. این ذرات به صورت معلق می مانند و حضور آن ها باعث ماندگاری کدری آب می شود . این کدری می تواند تا کیلومترها گسترش یابد. بنابراین ذرات معلق می توانند دو اثر عمده روی محیط زیست بر جای گذارند. بنابراین ذرات معلق می توانند دو اثر عمده روی محیط زیست برجای گذارند.

پرکردن شکافهای طبیعی موجود در لایه زیرین بستر  و همین طور محل رویش های گیاهی که برای برخی از گونه های بی مهرگان و ماهیان بسیار حیاتی است. در بدترین شرایط رسوبگذاری ذرات معلق منجر به ته نشینی لای در کف بستر شده و کاملا لایه زیرین بستر را لای اندود کرده و می پوشانند . و اثر دیگر ، کاهش نفوذ نور در آب به ویژه اشعه آبی که بیشترین فایده را برای فتوسنتز دارد.

ناپایداری بستر رودخانه باعث کاهش جمعیت بی مهرگان بنتیک (کفزی ) می گردد . کاهش گروه های مختلف بی مهرگانی که از ارجحیت غذایی بیشتری برای ماهیان برخوردارند می توان به علل کاهش تراکم جمعیت ماهیان پی برد.

زیستگاه گونه های مختلف ماهیان مثل همه زیستمندان آبزی بخشهایی از رودخانه است که در آن ها تلفیقی از فاکتورهای مختلف وجود دارد. سرعت جریان آب ، گستره لایه های زیرین بستر و عمق آب از جمله فاکتورهای مهم برای شرایط زیستی به شمار می روند. به علاوه نوع و ابعاد زیستگاه ها با توجه به سن و اندازه ماهیان نیز فرق می کند.

به طور خلاصه ماهیان به عنوان بالاترین واحد اکوسیستم آبی به شدت تحت تاثیر برداشت شن و ماسه قرار دارند. ماهیان ضمن تاثیرپذیری از اختلالات پدیده آمده در سطوح پایین غذایی از آنجا که مهمترین کارکردهای آنها تحت الشعاع رسوبات موادمعلق ، ناپایداری بستر یا نابودی زیستگاه ها قرار دارند منعکس کننده این اختلالات نیز هستند.files/news/khabar/shen-2.jpg ورود پساب کارخانه شن و ماسه به رودخانه

 

files/news/khabar/shen-1.jpg تصویر خروجی پساب یک کارخانه تولید شن و ماسه

راههای کاهش اثرات برداشت شن و ماسه

هر نوع تلاشی که برای کاهش یا حذف پیامدهای برداشت شن و ماسه انجام گیرد باید در جهت دستیابی به تعادل طبیعی باشد.از این رو ضروری است که نه تنها نقش بیولوژیکی رسوبات در اکوسیستم بلکه  منشاء رسوبات و دینامیک فضا – زمان نیز مورد توجه قرار گیرد.

برداشت شن و ماسه پیامدهای کیفی زیادی در بر دارد ، که در سرنوشت اکوسیستم های رودخانه ای نقش تعیین کننده دارند.صدماتی که برداشت شن وماسه به محیط زیست رودخانه ها وارد می کند به موقعیت ، روش و نحوه فعالیت های مربوط به برداشت از بستر رودخانه ها بستگی دارد.

با توجه به اثرات  گاهاﱟ غیر قابل جبران اختلالاتی که طی برداشت شن و ماسه به رودخانه ها وارد می شود لازم است موارد زیر به طور جدی مورد توجه قرار گیرند.

1-     محدود کردن کامل میزان برداشت شن و ماسه رودخانه های .

2-     جدا کردن منطقه فعالیت های برداشت و مجرای آبریز.

3-     ممنوعیت برداشت شن و ماسه در تمامی نواحی که از نظر بیولوژیک حساس هستند. به ویژه در موارد زیر:

الف – رودخانه هایی که عمدتا به دلیل وجود سد ، حمل مواد رسوبی در آنها وجود ندارد یا بسیار کم است .

ب- رودخانه هایی که مورد که مورد استفاده ماهیان مهاجر قرار دارد . به ویژه به بسترها و مناطق تخم ریزی این ماهیان باید توجه خاصی نمود.

ج- رودخانه هایی که به دلیل وجود گونه های خاصی حائز اهمیت هستند.

4-     محدود کردن مجوزهای برداشت شن و ماسه در یک دوره معین و نظارت واقعی بر حسن اجرا.

5-     نظارت مناسب و بازدارنده ، بر حجم برداشت متناسب با مجوز صادر شده .

6-      موظف کردن بهره برداران به احیاء محیط زیست رودخانه پس از خاتمه فعالیت .

7-     محدودیت برداشت مواد آبرفتی در دشت های سیلابی.

8-     در مورد متقاضیان جدید برداشت شن و ماسه ، باید پیامدهای برداشت مورد ارزیابی قرار گرفته و نتیجه آن قبل از صدور مجوز مشخص گردد.

منابع :

Rivier,B.and J.Seguier.Physical and biological effects of gravel extraction in river beds.in:Alabaster , j.s.,ed.Habitate modification and freshwater fisheries; pp131-146.Butterworths,London.

 

مجنونیان ، هنریک ، حفاظت رودخانه ها.1378.

 

الهام برنا - کارشناس مسئول آزمایشگاه
اداره کل حفاظت محیط زیست لرستان

بازگشت