حضرت محمد صلی الله و علیه و آله:ماه رمضان، ماه خداست و آن ماهى است كه خداوند در آن حسنات را مى‏ افزايد و گناهان را پاك مى‏ كند و آن ماه بركت است

چگونگی یافتن پستانداران لرستان

توسط محمدهادی رستمی (دیدگاه‌ها: 0)

چگونگی یافتن پستانداران

با وجودی که پستانداران ایران یکی از متنوع ترین و جالب ترین گروه های پستانداران موجود در دنیا به شمار می روند، ولی دیدن اکثر گونه ها در طبیعت به خاطر شبگرد بودن، زندگی زیرزمینی، حالت مخفی کاری و کم صدایی، در مقایسه با پرندگان به آسانی امکان پذیر نیست. از طرف دیگر شکار بی رویه نه تنها باعث کاهش تعداد پستانداران شده است، بلکه حیوانات باقی مانده نیز بسیار ترسو هستند و از فاصله بسیار دور فرار می کنند و یا خود را مخفی می سازند. بنابراین برای یافتن پستانداران مختلف روش ها و تکنیک های متفاوتی مورد نیاز است که ه برخی از آن ها اشاره می شود.

برای مشاهده حیوانات و یا بررسی آثار آن ها در طبیعت نیاز به داشتن اطلاعاتی در مورد مشخصات، عادات و رفتار و نحوه تغذیه آن ها می باشد. یک فرد عادی ولی علاقمند و کنجکاو پس از مدتی صرف وقت در طبیعت قادر خواهد بود این اطلاعات را به صورت تجربی کسب کند و اکثر حیوانات منطقه را از طریق مشاهده مستقیم و یا بررسی آثار آن ها شناسایی و مورد مطالعه قرار می دهد. محیط بانان، چوپانان، شکارچیان و سایر افرادی که به نحوی با طبیعت و حیات وحش در ارتباط هستند از بهترین مفسرین طبیعت به شمار می آیند. به طور کلی برای شناسایی و بررسی پستانداران از روشها و تکنیک های مختلفی استفاده می شود که مهم ترین آن ها به شرح زیر است:

 

مشاهده مستقیم

در این روش حیوانات زنده به صورت مستقیم در محیط طبیعی و یا در اسارت (باغ وحش ها، آزمایشگاه ها) مورد شناسایی و مطالعه قرار می گیرند. مناسب ترین زمان مشاهده اکثر پستانداران ایران در طبیعت، دوره کوتاه جفت گیری آن ها می باشد. در این فصل حیوانات بسیار پر تحرک هستند و حتی برخی گونه های شبگرد نظیر پلنگ و خرس ممکن است در طول روز نیز مشاهده شوند. در بسیاری از موارد صدای حیواناتی مانند مرال، پلنگ، روباه و یا شاخ زدن قوچ ها و کل های در حال جنگیدن از فواصل دور شنیده می شود.

دیدن سُم دارانی از قبیل قوچ و میش، کل و بز، آهو و گور که به صورت گله در مناطق باز چرا می کنند آسان تر از دیدن سایر پستانداران است. این جانوران معمولاً صبح زود و اوایل غروب در مناطق باز با سرعت چرا می کنند ولی پس از گرم شدن هوا برای استراحت و نشخوار عازم مناطق امن تر و دور از دسترس می شوند. محل چرای اکثر سُم داران بنا به اقتضای فصل تغییر می کند. برای مثال قوچ و میش ها معمولا در اواخر زمستان و اوایل بهار در پایین دره ها که علف های سبز تازه روییده اند، جمع می شوند. در تابستان بیشتر در مناطق نزدیک به آب مشاهده می شوند و در فصل زمستان مناطق بدون برف و بر آفتاب را ترجیح می دهند.

برای تماشا و یا تصویر برداری از حیوانات وحشی باید به حالت مخفی، بدون صدا و برخلاف جهت باد به آن ها نزدیک شد (شکارچیان به این عملیات ماهرخ رفتن می گویند). برای مطالعه رفتار طبیعی جانوران بهتر است از فاصله دور و با استفاده از تلسکوپ و یا دوربین چشمی مناسب، آن ها را مشاهده کرد، زیرا چنانچه حیوان به چیزی مشکوک شود، برای مدتی طولانی تمام حرکات عادی خود را متوقف می سازد و فقط به نقطه مشکوک نگاه می کند و به محض مشاهده کوچک ترین حرکت با سرعت پا به فرار می گذارد، قدرت بینایی برخی از پستانداران به مراتب بیشتر از انسان است مثلاً یک یوز قادر است از فاصله دو کیلومتری تکان خوردن دُم آهو را تشخیص دهد. سُم داران مناطق جنگلی از قبیل مرال، شوکا و گراز، غالباً روزها در مناطق جنگلی پنهان می شوند و شب ها در اراضی باز واقع در حاشیه و یا داخل جنگل به چرا می پردازند. مناسب ترین زمان مشاهده این حیوانات صبح خیلی زود و اواخر غروب است.

دیدن پستانداران گوشت خوار در اندازه های مختلف از راسوی 35 گرمی تا خرس 250 کیلویی بسیار مشکل است. این حیوانات عموماً شبگرد هستند و به صورت انفرادی و پراکنده زندگی می کنند.

در بسیاری از مناطق ایران برای دیدن پستانداران و به خصوص پستانداران شبگرد از قبیل برخی جوندگان، گربه سانان و گوزن ها می توان از نور چراغ اتومبیل یا نورافکن سیار استفاده کرد. چشمان اکثر پستانداران شب ها در مقابل نور مانند دو نقطه نورانی می درخشند. در این حالت، حیوان عکس العمل زیادی از خود نشان نمی دهد و شما قادر خواهید بود با اتومبیل و یا پیاده به آسانی به آن ها نزدیک شوید. با استفاده از این روش می توان جوندگانی از قبیل موش، جربیل و دوپا را به وسیلۀ تور دسته دار زنده گیری نمود.

 

استفاده از دوربین های تله ای

یکی دیگر از روش هایی که برای شناسایی پستانداران به ویژه گوشت خواران و گوزن های یک منطقه بکار گرفته می شود، استفاده از دوربین های تله ای (Camera Trap) است. این دوربین ها که به تازگی در پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی مورد استفاده قرار گرفته اند دارای گیرنده های (Sensor) حساس به نور و حرارت هستند. آن ها قادرند در روز و شب از حیواناتی که از جلوی دوربین عبور می کنند عکس هایی با کیفیت بالا بگیرند. از این عکس ها می توان علاوه بر شناسائی گونه های مختلف پستانداران، به اطلاعات دیگری از قبیل محدوده پراکندگی، مهاجرت، قلمرو، گستره خانگی و تخمین جمعیت دسترسی پیدا نمود.

با توجه به عملکرد خوب دوربین های تله ای استفاده از آن ها را به محققین، کارشناسان و دوست داران طبیعت توصیه می نماید.

 

بررسی نمایه ها

هر گونه آثاری که حیوانات در طبیعت از خود بر جای می گذارند نمایه نامیده می شود. بنابراین نمایه می تواند شامل لانه و محل استراحت، رد پا، سرگین (مدفوع حیوانات)، مو، شاخ، استخوان، آثار خراشیدگی، بو، ریمه (استفراغ پرندگان)، و آثار تغذیه حیوانات باشد. شما می توانید با قدری مطالعه و صرف وقت در طبیعت با تکنیک و هنر شناسایی و بررسی نمایه ها آشنا شوید و علاوه بر انجام مطالعات علمی از این کار لذت هم ببرید.

 

لانه و محل استراحت

برخی از پستانداران از قبیل رودک و اکثر جوندگان، لانه ای زیر زمینی و دائمی دارند که در تمام طول سال از آن به عنوان پناهگاه، محل استراحت و زایمان استفاده می کنند. در اطراف لانه این پستانداران معمولاً کپه ای از خاک مشاهده می شود. در اطراف و داخل لانه تشی خارهای افتاده این حیوان و همچنین شاخ و جمجمه حیواناتی نظیر قوچ و میش دیده می شود. لانه کفتار را می توان از انواع استخوان ها، جمجمه ها و شاخ حیوانات مختلف که در اطراف آن پراکنده است شناسایی نمود.

گروهی دیگر از پستانداران از قبیل اکثر گوشت خواران لانه ای موقت دارند آن ها فقط در زمان زایمان و نگهداری بچه ها و یا مواردی مانند خواب زمستانی از این لانه ها استفاده می کنند.

سُم دارانی نظیر قوچ و میش، آهو و گوزن لانه ندارند آن ها نوزاد خود را در فضای باز به دنیا می آوند. محل خواب این حیوانات (که اغلب در حال تغییر است) در نزیدک آخرین محل چرای روزانه حیوان قرار دارد. این محل مسطح، فاقد گیاه و دارای خاک نسبتاً نرم است. آثار سرگین حیوان در اطراف آن مشاهده می شود.

 

ادرار

محل دفع ادرار به خصوص در برف که به صورت لکه ای زرد رنگ مشاهده می شود می تواند در شناسایی و تعیین جنسیت حیوان نقش داشته باشد. برخی از گربه سانان مانند پلنگ روی ادرار خود را با توده ای از خاک می پوشانند، در کناره های این توده آثار ناخن ها مشخص است (بوی ادرار پلنگ شبیه بوی چیپس است). در سگ سانان حیوان نرِ بالغ معمولاً در موقع دفع ادرار یکی از پاهای خود را بالا می گیرد و به همان سمت ادرار می کند بنابراین در رد حیوان آثار دو دست و یک پا و در کنار آن لکه ادرار دیده می شود.

در اغلب پستانداران مجرای ادرار حیوان نر در زیر شکم قرار دارد بنابراین آثار ادرار معمولاً در فاصله بین رد دست ها و پاها مشاهده می شود ولی در ماده ها که مجرای ادرار معمولا در عقب بدن و زیر دم قرار گرفته است. حیوان برای دفع ادرار و جلوگیری از آلوده شدن بدن، پشت خود را قوز می کند بنابراین آثار ادرار در پشت رد پاها مشاهده می شود.

 

آثار بجای مانده بر روی گیاهان

آثار ناشی از تغذیۀ برخی پستانداران گیاه خوار از قبیل جوندگان، خرگوش ها، سُم داران و همچنین آثار دیگری مانند خراشیدگی و یا شکستن شاخ و برگ گیاهان می تواند به شناسایی گونه های پستاندار آن منطقه کمک کند.

برخی از پستانداران نظیر تَشی، خرگوش، گوزن، قوچ و میش در مواقعی که به علت چرای بی رویۀ دام های اهلی، خشک سالی و یا زمستان های سخت دچار کمبود مواد غذایی می شوند از پوست درختان تغذیه می کنند که از روی آثار دندان ها و همچنین ارتفاع محل خورده شده می توان گونه حیوان را شناسایی نمود. آثار دندان ها و همچنین ارتفاع محل خورده شده می توان گونه حیوان را شناسایی نمود. آثار دندان های تَشی بر روی درختان بَنه (نوعی پسته وحشی) در پارک ملی خبر و پارک ملی خجیر و یا درختان خرما در مناطق کوهستانی بلوچستان به آسانی قابل تشخصی است.

آثار دندان ها نیز می تواند به شناسایی گونه کمک کند. در جوندگان و خرگوش ها که دارای دندان های پیشین در هر دو فَک بالا و پایین می باشند محل قطع شدن گیاه شبیه قیچی شدن است ولی در نشخوار کنندگان (کل و بز، گوزن، آهو) به علت عدم وجود دندان های پیشین در فَک بالا و کشیده شدن گیاه محل قطع شدن ناصاف و دندانه دار است. برخی از جوندگان مانند موش ها، وُل ها و سنجانب ها برای دسترسی به مغز هسته هایی نظیر بادام وحشی، بلوط و فندق سوراخ مشخصی که آثار دندان ها بر روی پوسته آن مشاهده می شود، ایجاد می کنند.

علاوه بر موارد فوق آثار دیگری از قبیل خراشیدگی تنه درختان به وسیله پنجه حیواناتی نظیر پلنگ به منظور مشخص نمودن قلمرو و یا تمیز کردن پنجه ها انجام می گیرد، شکستن شاخه درختان به وسیله خرس ها به منظور دسترسی میوه و یا بافت نرم گیاه، آثار شاخ زدن کل های مست بر روی بوته هایی نظیر گون و شاخ زدن گوزن ها به شاخه ها و درختچه ها به منظور جدا نمودن پوست خشکیده روی شاخ ها و یا قوی نمودن آن ها از دیگر نمایه ها به شمار می روند.

 

سرگین و ریمه

در گونه های مختلف پستانداران سرگین ها از نظر شکل، اندازه و محتویات با هم متفاوت هستند. رنگ سرگین در اکثر پستانداران قهوه ای است که با گذشت زمان روشن تر می شود. سرگین اکثر گوشت خواران از قبیل گرگ و کفتار به علت فراوانی کلسیم پس از مدتی کاملا سفید می شوند. در پستانداران گیاه خوار نظیر آهو، گوزن و خرگوش سرگین به صورت گلوله های کوچک گرد و یا استوانه ای شکل است که به آن پشکل می گویند.

در اکثر گوشت خواران سرگین لوله ای شکل (سوسیس مانند) است. در سگ سانان انتهای سرگین نوک تیز ولی در گربه سانان معمولاً کمی گرد است. در خانواده راسوها نظیر سمور و شنگ سرگین دراز، باریک و دارای پیچشی مته مانند است.

در جوندگان سرگین استوانه ای شکل است و طول و قطر آن بسته به جثۀ حیوان تغییر می کند ولی در خرس ها سرگین شل و کپه مانند است.

برخی از پرندگان مانند عقاب ها و جغدها پس از بلعیدن طعمه های کوچک نظیر جوندگان و حشره خورها استخوان ها، جمجمه و موی آن ها را به صورت گلوله هایی که ریمه (Pellet) نامیده می شود استفراغ می کنند. ریمه ها دارای اندازه های متفاوتی هستند و معمولاً در اطراف محل نشستن این پرندگان مشاهده می شوند. بررسی محتویات ریمه ها و همچنین سرگین ها می تواند به شناسایی برخی از پستانداران منطقه که طعمه این حیوانات بوده اند کمک کند.

 

رد پا

یکی از مهم ترین نمایه های پستانداران آثار رد پا است. افراد با تجربه می توانند با دیدن رد پا گونه حیوان و حتی سن و جنس آن را تشخیص دهند. در اکثر پستانداران کف رو و پنجه رو در سطح زیرین پا برجستگی های ضخیم و قابل ارتجاعی از جنس شاخ نرم وجود دارد که پینه (Pad) نامیده می شوند. پینه ها بدون مو هستند و در گونه های مختلف شکل و اندازه های متفاوتی دارند.

در برخی از پستانداران نظیر سمور، گربه شنی و برخی از جوندگان در بین پینه های پا موهای بلندی وجود دارد که گاهی روی پینه ها را می پوشاند و تشخیص رد پا را مشکل می سازد.

در اکثر پستانداران رد دستها بزرگتر از رد پاها است ولی در پستانداران کف رو نظیر خرس رد پاها بزرگتر از دست ها می باشد. به طور کلی مناطقی که برف تازه دارند، زمین هایی که دارای خاک نرم و یا مرطوب هستند، بستر رودخانه های خشک و جاده های خاکی مناسب ترین مکان برای مشاهده رد حیوانات است.

در پستانداران کف رو نظیر خرس، رودک و تشی که در مواقع راه رفتن پاشنۀ پا را روی زمین قرار می دهند رد پا شباهتی به رد پای انسان دارد. حیوانات کف رو در موقع راه رفتن معمولاً دست و پای یک سمت بدن و سپس دست و پای سمت دیگر را حرکت می دهند (شتر و کفتار نیز با همین شیوه راه می روند). بنابراین در حالت راه رفتن معمولاً رد پای راست در پشت رد دست راست قرار می گیرد.

در حشره خواران که در دست ها و پاها پنج انگشت دارند در رد آن ها آثار پنج انگشت ولی در اغلب جوندگان که در دست ها چهار و در پاها پنج انگشت دارند در رد دست اثر چهار و در رد پا اثر پنج انگشت مشاهده می شود.

در سگ سانان و گربه سانان تعداد انگشتان دست ها پنج و پاها چهار است. ولی از آنجائیکه اولین انگشت دست در بالا و در پشت دست قرار دارد بنابراین در رد این حیوانات فقط آثار چهار انگشت دیده می شود.

در گربه سانان (به استثنای یوز) در حالت عادی مانند استراحت و یا راه رفتن ناخن هایشان پنهان است بنابراین در رد آن ها ناخن ها مشاهده نمی شود. راه رفتن آن ها ضربدری است یعنی رد پای سمت راست پشت رد دست چپ قرار می گیرد.

کفتارها در دست ها و پاها چهار انگشت دارند رد دست ها بزرگ و شبیه رد سگ است ولی رد پاها به طور مشخص کوچکتر و دارای انحنایی به سمت بیرون است.

افراد خانواده راسو نظیر رودک و شنگ در دست ها و پاها پنج انگشت دارند. آثار هر پنج انگشت در رد اغلب گونه ها مشاهده می شود که وجه تمایز آن با رد سگ سانان و گربه سانان است. اغلب ان ها با استفاده از پاها می جهند و در موقع فرود آمدن اول دست ها و متعاقب آن پاها بر روی زمین قرار می گیرند.

آثار رد فرد سُمان مانند گور و اسب تقریباً گرد، ولی در زوج سُمان مانند گوزن و آهو ردها بیضی شکل و شکاف دار است. در رد گراز گاهی اوقات آثار دو سُم کوچک دیگر نیز که در پشت سُم های جلویی قرار دارند در برف و یا گِل دیده می شود.

 

جمجمه ودندان ها

گاهی اوقات در زیستگاه های مختلف، غارها، اطراف لانۀ حیوانات گوشتخوار، آثار باستانی و یا داخل ریمه پرندگان شکاری، به جمجمه و یا آرواره پستانداران بر می خوریم. از آنجایی که اکثر جمجمه ها تفاوت هایی با یکدیگر دارند، بنابراین چنانچه اطلاعاتی در مورد شکل جمجمه ها و فرمول دندانی آن ها داشته باشید، به آسانی قادر خواهید بود آن را شناسائی نمائید، به طور کلی اکثر پستانداران در سنین بلوغ دارای دندان های ثابت و مشخصی هستند. این دندان ها شامل دندان های پیشین (incisors) نیش (canines) پیشین آسیا (premolars) و آسیا (molars) می باشند. در فرمول دندانی تعداد هر یک از این دندان ها (با علامت اختصاری) در نیم فک بالا و نیم فک پائین نشان داده می شود. بنابراین چنانچه در عدد دو ضرب شود تعداد کل دندان ها به دست خواهد آمد. به طور کلی پستاندارانی که مربوط به یک جنس اند، غالباً فرمول دندانی مشابهی دارند. برای مثال در جنس موش دندان های نیش و پیش آسیا وجود ندارد آن ها در هر نیم فک بالا و پایین فقط یک دندان پیشین و سه دندان آسیا دارند. بنایراین تعداد کل دندان ها 16 عدد است.

برخی از جوندگان نظیر تشی و سنجابک در هر نیم فک بالا و پایین یک دندان پیش آسیا دارند بنابراین مجموع دندان ها 20 عدد است. برخی از سنجاب ها در نیم فک بالا دو دندان پیش آسیا و مجموعاً 22 دندان دارند.

در خارپشت ها دندان ها از هم فاصله ندارند و نیشها نیز کوتاه اند. تعداد دندان ها 36 یا 34 عدد است.

حشره خورها دارای جمجمه ای دراز و استوانه ای شکل اند، دندان ها از هم فاصله ندارند و اولین دندان بزرگ است.

در خفاش ها دندان ها نوک تیزاند و از هم فاصله ندارند. دندان های نیش بلند و دندان های پیشین کوچک اند. خفاش های نعل اسبی برجستگی قوز مانند مشخصی در ناحیه بینی دارند.

گاوسانان نظیر کل و بز و قوچ و میش فاقد دندان های پیشین و نیش در فک بالا هستند.

گوزن ها نیز فاقد دندان های پیشین و دندان های نیش در فک بالا هستند ولی در برخی مانند مرال گاهی دندان های نیش در فک بالا مشاهده می شود.

گور و اسب بر خلاف گوزن ها و گاوسانان، دارای دندان های پیشین در فک بالا هستند.

در میان سُم داران، گرازها با داشتن دندان های زیاد و تقریباً به هم پیوسته، و نیش های بلند و عاج مانند از سایرین مشخص اند.

گوشت خواران دندان های نیش بلندی دارند و در سگ سانان و خرس ها که حس بویایی قوی دارند پوزه دراز و کشیده است.گربه سانان پوزه ای کوتاه دارند تعداد دندان ها در اغلب آن ها 30 و برخی مانند سیاه گوش 28 دندان است.

کفتارها 34 دندان دارند.

رودک جمجمه متفاوتی با سایر گوشت خواران دارد. در این حیوان دندان های گوشت بُر وجود ندارد، فک پایین نیز به جمجمه قفل شده و فقط با شکستن قابل جدا شدن است.

در فُک ها دندان های گوشت بُر مشخص نیستند، دندان های آسیا و پیش آسیا نیز یک شکل و یک اندازه اند.

در دلفین ها دندان ها ساده و شبیه به هم هستند. تعداد دندان ها در برخی مانند دلفین یونس گاهی 4 عدد آن هم در فک پائین است ولی در برخی دلفین های دیگر مانند دلفین معمولی پوزه دراز به 260عدد می رسد.

در پستانداران طعمه مانند جوندگان و خرگوش ها به منظور داشتن زاویه دید بیشتر حدقه های چشم معمولاً در دو طرف جمجمه قرار دارد ولی در جانوران طعمه گیر نظیر سگ سانان که دید متمرکزی نیاز دارند حدقه ها در جلوی جمجمه قرار گرفته اند.

 

مناطق تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست

سازمان حفاظت محیط زیست به منظور حفاظت از حیات وحش، زیستگاه ها، رویشگاه های مهم و پدیده های طبیعی اقدام به ایجاد مناطقی تحت عنوان پارک ملی، منطقه حفاظت شده، پناهگاه حیات وحش و اثر طبیعی ملی نموده است.

بازگشت

افزودن یک دیدگاه